W wywiadzie dla estońskiego dziennika Postimees (po estońsku) w listopadzie 2026 r. Kuba Fast, szef europejskiej działalności bankowej Revolut, powiedział, że firma ma w Estonii ponad 170 000 klientów. To ponad cztery razy więcej niż 40 000 zgłoszone w 2021 r., gdy jej bank rozpoczął tu działalność. Revolut osiągnął ten wynik dzięki produktowi, z którego ludzie chętnie korzystają. Dla Estonii liczba ta wymaga jednak poważnej dyskusji, a nie tylko gratulacji.
W pełni popieram walkę z praniem pieniędzy i właśnie dlatego niepokoi mnie jedno pytanie: co dzieje się, gdy ta walka zaczyna odpychać osoby i firmy, które ma chronić?
Dlaczego nawet przestrzegający prawa klienci opuszczają estońskie banki
Dla przestrzegającego prawa przedsiębiorcy z zagranicznymi partnerami otwarcie rachunku w litewskim lub brytyjskim fintechu jest często łatwiejsze niż wyjaśnianie estońskiemu bankowi celu każdego przelewu. Jest też debanking, znany jako de-risking, gdy bank zamyka rachunek lub odmawia jego otwarcia. Według Eesti Pank, banku centralnego Estonii, banki w Estonii zamknęły w 2024 r. rachunki płatnicze 64 928 klientów. Wśród nich było 14 884 firm, a niemal wszystkie były zarejestrowane w Estonii, więc problem zdecydowanie nie dotyczy wyłącznie zagranicznych klientów.
Część zamknięć wynika z decyzji klienta, lecz banki regularnie wskazują także na swój apetyt na ryzyko lub niewystarczający związek z Estonią, czyli sytuację, w której właściciele i większość działalności znajdują się za granicą. Uczciwie mówiąc, mały klient z zagranicznymi powiązaniami często i tak jest dla banku nieopłacalny, jednak każda dodatkowa runda kontroli AML czyni go jeszcze mniej atrakcyjnym.
Odchodzą nie tylko klienci, których banki postrzegają jako wysokiego ryzyka. Revolut podaje, że niemal połowę jego nowych klientów stanowią nowo założone firmy, a jeśli obraz w Estonii jest podobny, wielu założycieli w ogóle nie zaczyna od estońskiego banku. Również zwykli ludzie w Estonii coraz częściej trzymają wynagrodzenie i obsługują codzienne płatności w aplikacji, gdzie wszystko wymaga kilku dotknięć ekranu, przyciągani wygodą, niższymi opłatami i mniejszą liczbą pytań.
Gdy klient już przeniesie się gdzie indziej, nawyk przejmuje kontrolę. Kiedy wynagrodzenie, subskrypcje i faktury przechodzą przez zagraniczny rachunek, odzyskanie takiego klienta jest bardzo trudne. Kredyty hipoteczne nadal wiążą wiele osób z estońskimi bankami, lecz nawet ta kotwica może nie utrzymać ich na zawsze: Revolut już udziela kredytów mieszkaniowych na Litwie i planuje stopniowo rozszerzać działalność na kolejne kraje.
Paradoks kontroli
Z punktu widzenia jednolitego rynku UE jest to normalna konkurencja. Pieniądze pozostają w Europie, a Revolut obsługuje estońskich klientów przez swój bank na Litwie, nadzorowany przez Europejski Bank Centralny. ECB bynajmniej nie jest pobłażliwy: w 2025 r., według doniesień prasowych, tymczasowo ograniczył Revolut możliwość wprowadzania nowych produktów w Europejskim Obszarze Gospodarczym.
Z punktu widzenia państwa estońskiego obraz jest inny. Paradoks kontroli polega na tym: im bardziej ingerująca staje się kontrola w kraju, tym większa część pieniędzy przenosi się do miejsc, gdzie estońskie organy mogą je zobaczyć jedynie za pośrednictwem innego kraju i znacznie wolniej. Urząd Podatkowy i Celny, policja oraz Financial Intelligence Unit nie mogą po prostu nakazać litewskiemu bankowi przekazania wyciągu lub zamrożenia rachunku; muszą działać przez zagraniczne odpowiedniki. Szybkość ma tu znaczenie: szef estońskiego Financial Intelligence Unit opisał skradzione pieniądze, które wysłano za granicę, a następnego dnia rozproszono między rachunki w 14 instytucjach kredytowych. Możliwość tak szybkiego śledzenia pieniędzy jest elementem bezpieczeństwa państwa, a nie tylko sprawą podatkową.
Coś podobnego dzieje się z dostępem państwa do rachunków bankowych. W październiku 2026 r. estoński parlament uchwalił zmiany określające, w jaki sposób Urząd Podatkowy i Celny oraz Financial Intelligence Unit mogą żądać wyciągów z rachunków. Zasadniczo nie sprzeciwiam się temu dostępowi, ponieważ śledczy potrzebują wyciągów. Takie wiadomości budzą jednak obawy o prywatność, a część osób przenosi swoje codzienne pieniądze za granicę, nawet jeśli nie mają nic do ukrycia. Im więcej osób to robi, tym mniej pozostaje do sprawdzenia.
Narzędzia ogólnounijne również nie zamkną tej luki w widoczności. Krajowe rejestry rachunków bankowych mają zostać połączone w całej UE do lipca 2029 r., lecz pokazują, gdzie dana osoba ma rachunek, a nie co się na nim dzieje.
Co mogłoby zmienić kierunek
Organy regulacyjne również dostrzegają ten problem. W 2023 r. Europejski Urząd Nadzoru Bankowego wydał wytyczne przeciwko nieuzasadnionemu de-riskingowi. Bliżej Estonii wspólne badanie jednostek analityki finansowej Estonii, Łotwy i Litwy wskazuje masowe zamykanie rachunków przez banki, bez oceny każdego klienta, jako jeden z czynników wypychających ryzyko do słabiej regulowanych sektorów. Nawet gdy klienci trafiają do dobrze nadzorowanego banku za granicą, rezultat dla państwa estońskiego jest taki sam: widzi ono mniej.
Moim zdaniem rozwiązaniem nie jest rzadsze sprawdzanie, lecz sprawdzanie rozsądniejsze. Podejście oparte na ryzyku musi działać w praktyce, dlatego mała firma eksportowa o przejrzystej strukturze nie powinna przechodzić tych samych procedur co firma, której pieniędzy nie da się wyjaśnić. Dużych zagranicznych graczy można też zachęcać do obsługi lokalnych klientów przez lokalne oddziały, które obejmują rachunki lokalnymi zasadami. Revolut już robi to w Irlandii, gdzie jego klienci mają irlandzkie IBAN. Państwo mogłoby też mierzyć sukces udziałem przepływów płatniczych, które faktycznie widzi, zamiast liczbą przeprowadzonych kontroli.
Jeśli nic się nie zmieni, w ciągu pięciu do dziesięciu lat ryzyko przenoszenia pieniędzy i klientów za granicę może przeważyć nad ryzykiem prania pieniędzy, o którym zwykle mówimy. Znaczna część wysiłku będzie wówczas poświęcana skutkom ubocznym zasad wprowadzonych w dobrej wierze. Dobra wiadomość jest taka, że nic z tego nie wymaga nowych instytucji, a jedynie innej miary sukcesu.