Biz Estoniyadan olan, kriptovalyuta tənzimlənməsindən praktikada keçmiş hüquq şirkətiyik: lisenziyalar, nəzarət, tələblərin sərtləşdirilməsi, bazarın bir hissəsinin yurisdiksiyadan çıxması. Bununla yanaşı, biz hər gün AI alətləri ilə işləyir və AI layihələrini müşayiət edirik. Buna görə də nəzəriyyə mövqeyindən deyil, təcrübə mövqeyindən danışmağa özümüzə imkan veririk.
Tənzimləmə naminə tənzimləmə ləngimədir
Tənzimləmə yalnız obyektiv, ölçülə bilən riski aradan qaldırdıqda məntiqlidir. Belə sahələr var, lakin azdır: nəqliyyatın idarə edilməsində, tibbi cihazlarda, kritik infrastrukturda AI, insanlara fiziki və ya hüquqi olaraq zərər vura bilən sistemlər — azadlıq, işə çıxış, kredit barədə qərarlar qəbul edən sistemlər.
Bunlar bir neçə istiqamətdir. Qalan hər şey — kod yazan, sənədləri təhlil edən, mətn və şəkillər yaradan, tədqiqatçılara kömək edən model — ayrıca icazə rejimi tələb edəcək risk daşımır. Xüsusilə də aparıcı modellər artıq bu gün daxili təhlükəsizlik mexanizmləri ilə buraxılır və tərtibatçılar, o cümlədən, bu parametr üzrə rəqabət aparırlar.
Tənzimləyici nəyin və hansı zərərin qarşısını alacağını hələ anlamadan “nəyisə məhdudlaşdırmaq” istədikdə, bu, cəmiyyətin müdafiəsi deyil. Bu, anlamadığınız şeydən qorxunun normativ akta çevrilmiş formasıdır. Bu qorxunun qiyməti — itirilmiş şirkətlər, itirilmiş iş yerləri, itirilmiş liderlikdir.
Bu gün Aİ-də faktiki olaraq nə qüvvədədir
Müzakirənin konkret olması üçün 2026-cı ilin sentyabrına olan vəziyyətə görə faktiki qüvvədə olanları qeyd edək.
AI haqqında Reqlament (AI Act, Aİ Reqlamenti 2024/1689). Dünyada ilk kompleks üfüqi AI qanunu 1 avqust 2024-cü ildə qüvvəyə minib və dörd risk səviyyəsi üzrə mərhələli tətbiq olunur: potensial zərər nə qədər yüksəkdirsə, tələblər də bir o qədər sərtdir.
Artıq tətbiq olunanlar:
- Qadağan olunmuş praktikalar (maddə 5) — 2025-ci ilin fevralından. Sosial skorinq, manipulyativ sistemlər, biometrik identifikasiyanın müəyyən növləri. 2 dekabr 2026-cı ildən onlara razılıq olmadan intim şəkillər və uşaqlara qarşı cinsi zorakılıq materialları yaratmaq üçün sistemlərin qadağan edilməsi əlavə olunur.
- Ümumi təyinatlı model (GPAI) provayderlərinin öhdəlikləri — 51–55-ci maddələr 2025-ci ilin avqustundan qüvvədədir. Bu, sənədləşdirmə, müəllif hüquqlarına riayət edilməsi, sistemli riskli modellər üçün isə risklərin qiymətləndirilməsi və azaldılmasıdır.
- Şəffaflıq öhdəlikləri (maddə 50) — 2 avqust 2026-cı ildən. İstifadəçinin AI ilə qarşılıqlı əlaqə barədə məlumatlandırılması, yaradılmış məzmunun və deepfake-lərin işarələnməsi. Artıq bazarda olan sistemlər üçün sintetik məzmunun işarələnməsi 2 dekabr 2026-cı ilədək təxirə salınıb.
Təxirə salınanlar və bu, göstəricidir. 27 iyul 2026-cı ildə ən ağır öhdəlikləri təxirə salan Digital Omnibus on AI (Aİ Reqlamenti 2026/1744) qüvvəyə minib:
- müstəqil yüksək riskli sistemlər üçün (Əlavə III — HR, kreditləşmə, təhsil, hüquq-mühafizə orqanları və s.) — 2 avqust 2026-cı ildən 2 dekabr 2027-ci ilədək;
- sahəvi tənzimlənməyə tabe məhsullara inteqrasiya edilmiş AI üçün (Əlavə I — tibbi məmulatlar, maşınlar, nəqliyyat) — 2 avqust 2027-ci ildən 2 avqust 2028-ci ilədək;
- milli tənzimləyici “qum qutuları” 2 avqust 2027-ci ilədək işə başlamalıdır.
Avropa Komissiyasının özünün bildirdiyi təxirə salınma səbəbi — nə biznes, nə standartlaşdırma orqanları (CEN/CENELEC), nə də uyğunluğun qiymətləndirilməsi infrastrukturu hazır deyildi. Başqa sözlə, qanun onun necə icra ediləcəyini anlamazdan əvvəl yazılıb. Bu, tezisimizin ən yaxşı nümunəsidir: anlayışı qabaqlayan tənzimləmə hətta tənzimləyicinin özü üçün də işləmir.
Milli səviyyə. 2025-ci ilin avqustunadək üzv dövlətlər nəzarət orqanlarını təyin etməli və sanksiyalar müəyyən etməli idilər. 2026-cı ilin yazına olan vəziyyətə görə bunu yalnız bir neçə ölkə edib. Estoniyada ayrıca tətbiqedici qanun hələ qəbul edilməyib; iş Ədliyyə və Rəqəmsal Texnologiyalar Nazirliyi tərəfindən aparılır, Məlumatların Mühafizəsi Müfəttişliyi (AKI) isə praqmatik və proporsional tənzimləyici reputasiyasını qoruyur.
Mövqeyimiz
-
Biz AI layihələrini dəstəkləyirik. Estoniyada, Avropada və onun hüdudlarından kənarda. Hesab edirik ki, AI-nin inkişafı bəşəriyyətin inkişafıdır və onu yaradan şirkətlərin daha aydın qaydaları olan yurisdiksiyalara getməsini deyil, burada işləməsini istəyirik.
-
Biz obyektiv risklərin və yalnız onların tənzimlənməsinin tərəfdarıyıq. Nəqliyyat, tibb, kritik infrastruktur, insan hüquqlarına təsir edən qərarlar. Burada tələblər əsaslıdır və biz onlara uyğunluqda kömək edirik.
-
Biz drakon tənzimləmələrin əleyhinəyik. “Ehtiyat üçün” qadağalara, zərər daşımayan şeylər üçün icazə rejimlərinə, texnologiyanı anlamadan yazılmış qaydalara qarşıyıq.
-
Tənzimləmə varsa, ona uyğunluqda kömək edəcəyik. Sistemin risk səviyyəsinə görə təsnifatı, provayderin və deployerin öhdəlikləri, sənədləşdirmə, şəffaflıq, nəzarət orqanları ilə qarşılıqlı fəaliyyət, 2027–2028-ci illərin son tarixlərinə hazırlıq, tənzimləyici qum qutuları. Kriptovalyuta tənzimlənməsi ilə təcrübəmiz bizə əsas şeyi öyrədib: tələblərə uyğunluq biznes üçün maneə deyil, qaydalar dəyişəndə işləməyə davam etməyin yoludur.
Tənzimləmə insanları qorumalıdır, tənzimləyicini yenini anlamaq zərurətindən qorumamalıdır. Biz quranların tərəfində çalışacağıq.
